 |
01 / 12 / 2008 | Eggert Sólberg Jónsson
Ráðherrana burt
Í tilefni af því að í dag eru liðin 90 ár frá því Ísland varð frjálst og fullvalda ríki er við hæfi að skrifa um það stjórnkerfi sem við búum við í dag. Stjórnkerfið sem byggist á þeim hugmyndum að þrískipta ríkisvaldinu er komið frá franska 18. aldar umbótasinnanum Montesque. Hann hélt því fram að þrískipt ríkisvald kæmi í veg fyrir spillingu, ofríki og geðþóttastjórn.
Hugmyndin gerir ráð fyrir því að ríkisvaldinu sé skipt í þrjá jafn réttháa þætti sem takmarka og tempra hvern annan. Löggjafarvaldið, í okkar tilfelli Alþingi, á að semja og samþykkja lög. Framkvæmdavaldið, sem er á Íslandi ríkisstjórnin, á að framkvæma vilja löggjafarvaldsins. Loks er það dómsvaldið eða dómstólarnir sem eiga að sjá til þess að úrskurða í ágreiningsmálum um þau mál sem skotið er til þeirra eftir þeim lögum sem löggjafarvaldið setur.
Samkvæmt kenningum um þrískiptingu ríkisvaldsins ætti það ekki að koma að sök þó svo einum þætti þrískiptingarinnar sé misbeitt, hann væri tempraður af öðrum hvorum hinna. Þá ríður hins vegar á að þeir sem fara með það vald sem þeim er falið samkvæmt stjórnskipun lýðveldisins séu vaxnir hlutverki sínu.
Þó nokkuð mikið hefur verið rætt upp á síðkastið um þá klemmu sem löggjafarvaldið er í. Orsakast sú klemma af því að framkvæmdavaldið virðist að einhverju leyti líta á Alþingi sem stofnun sem ber að samþykkja allt sem kemur frá ráðuneytunum. Þingið virðist einnig vera það veikt að sárafá frumvörp komast þar í gegn sem ekki eru unnin í ráðuneytunum. Undantekning er ef þingmannafrumvörp eru samþykkt og þingnefndir hafa ekki frumkvæði að því að semja lagafrumvörp.
Þó svo löggjafarvaldið og framkvæmdavaldið eigi að vera aðskildir þættir ríkisvaldsins gerir íslenska stjórnarskráin ráð fyrir þeim möguleika að þingmenn geti gegnt ráðherraembætti á meðan þeir sitja á þingi. Hvort tveggja í Noregi og Svíþjóð þurfa þingmenn að láta af þingmennsku til þess að geta gegnt embætti ráðherra. Þetta kemur fram í 9. gr. sænsku stjórnarskrárinnar og 74. gr. þeirrar norsku. Fyrirkomulagið í þessum nágrannalöndum okkar hefur reynst vel.
Einhver kynni að spyrja sig hvers vegna ráðherrar segi einfaldlega ekki af sér þingmennsku og láti varamann taka sæti á þingi. Því er til að svara að geri ráðherra slíkt en láti af ráðherraembætti áður en kjörtímabil hans er úti á hann ekki afturkvæmt á sem þingmaður þar sem hann var búinn að segja af sér sem slíkur. Hann á því ekki afturkvæmt á þing fyrr en að afloknum kosningum og þá aðeins ef hann nær endurkjöri.
Ég tel að það muni styrkja löggjafarvaldið til muna láti þeir þingmenn sem taka að sér ráðherraembætti af þingmennsku á meðan þeir sitja í ríkisstjórn. Í dag er það t.d. þannig að ráðherrar í ríkisstjórninni hafa 12 atkvæði af 63 á þinginu. 20% þingmanna sitja því í dag beggja vegna borðsins og fara bæði með framkvæmda- og löggjafarvald. Næsta skref væri síðan að færa hluta af þeim fjölmörgu sérfræðingum sem starfa í ráðuneytunum, m.a. við lagasmíðar til Alþingis.
Ef þær breytingar sem ég hef nefnt hér að ofan næðust í gegn myndi almenningur ekki horfa upp á ráðherra leggja fram frumvarp og halda síðan verndarhendi yfir því allt frá fyrsta andsvari þar til það er tekið til lokaafgreiðslu. Breytingarnar myndu auka vægi löggjafarvaldsins á kostnað framkvæmdavaldsins.
Framkvæmdavaldið er í dag óhemju sterkt á Íslandi í dag. Ekki er nóg með að framkvæmdavaldið semji flest öll þau lagafrumvörp sem samþykkt eru á Íslandi og taki beinan þátt í afgreiðslu þeirra þegar þau eru á borði löggjafarvaldsins þá er skipun allra dómara á Íslandi einnig á forræði þess. Á meðan löggjafar- og framkvæmdavald er jafn samtvinnað og það er í dag er þörf á dómstólum sem eru sjálfstæðir dómstólar enn mikilvægari en ella.
Af þessu sögðu óska ég mér þess að Alþingi ákveði í tilefni af 90 ára afmæli fullveldisins að taka stjórnskipun lýðveldisins til endurskoðunar með það að markmiði að skerpa á þrískiptingu ríkisvaldsins.
Eggert Sólberg Jónsson
Varaformaður Sambands ungra framsóknarmanna
|
|
|
|
|
